روابط استراتژیک ترکیه و پاکستان از جنگ سرد تا امروز

  • انتشار: ۳۰ سرطان ۱۳۹۹
  • سرویس: اخبار مهم
  • شناسه مطلب: 89670

پس از استقلال پاکستان، روابط این کشور با ترکیه در سال ۱۹۴۷ آغاز گردید. با توجه به حضور پاکستان و ترکیه در اردوگاه غرب در دوران جنگ سرد، همکاری میان دو کشور در قالب پیمان هایی نظیر «بغداد» و «همکاری منطقه ای برای توسعه» و «سنتو» گسترش یافت. در دوران پس از جنگ سرد نیز روابط انقره و اسلام آباد کماکان در قالب دوستانه ادامه یافت، اما همکاری دو کشور طی سال های اخیر در ابعاد وسیع تری پیگیری شده است، به طوری که هر دو کشور درصدد تبدیل روابط نزدیک خود به «همکاری استراتژیک» هستند. دلایل پاکستان و ترکیه برای توسعه همکاری ها را می توان شامل موارد زیر دانست:

-۱ دلایل تاریخی: پیش از استقلال پاکستان، مسلمانان شبه قاره همواره نسبت به خلفای عثمانی ادای احترام و وفاداری می نمودند. به عنوان مثال، در طول جنگ روسیه و ترکیه در سال ۱۸۷۷، در مساجد کلکته برای کمک به زخمی های ارتش ترکیه، اقدام به جمع آوری پول نمودند. پس از جنگ جهانی اول و تصمیم فاتحان جنگ برای تقسیم امپراتوری عثمانی، مسلمانان شبه قاره مخالفت آشکار خود را در قبال این مسئله ابراز کردند. محمدعلی جناح، بنیان گذار پاکستان پس از استقلال کشورش در خصوص ترکیه اینگونه اظهارنظر نمود:« ترکیه جایگاه مهمی در اندیشه های ما داشته است و همواره تحسین ما را به دلیل مبارزه با دست های خالی علیه اروپایی ها، در راستای کسب استقلال و حاکمیت خود برانگیخته است. مسلمانان پاکستان احساس احترام خود را به کشور شما پیشکش می کنند».در طرف مقابل، اردوغان، رئیس جمهور ترکیه نیز معتقد است ترکیه و پاکستان به معنای واقعی دو کشور دوست و برادر هستند.

۲- عامل فرهنگی و مذهبی: پاکستان و ترکیه به طور متقابل تحت تأثیر فرهنگ عربی، یونانی، ترک-مغول و فارسی هستند. اگرچه پاکستان یک کشور ترک زبان نیست، اما زبان آن، به ویژه اردو، به شدت تحت تاثیر زبان ترکی مغولی قرار گرفته است. توافقنامه همکاری فرهنگی میان ترکیه و پاکستان نیز با هدف گسترش برنامه های آموزشی- فرهنگی در سال ۱۹۵۳ امضاء شد. گفته می شود حدود یک هزار دانشجوی پاکستانی در ترکیه مشغول به تحصیل هستند. در مارچ۲۰۱۲، سفارت پاکستان در انقره برای اولین بار، هفته فرهنگی برگزار نمود. اردوغان نیز طی دیدار از پاکستان در سال ۲۰۱۳ خبر تأسیس مرکز فرهنگی ترکیه در لاهور را اعلام کرد. دو کشور مسلمان ترکیه و پاکستان عمدتاً پیرو فقه حنفی هستند و در سازمان همکاری اسلامی نیز عضو می باشند.

۳- متغیرسیاسی و امنیتی: روابط ترکیه و پاکستان از متغیرهای سیاسی و امنیتی نیز تأثیر پذیرفته است که از جمله آن ها می توان به این موارد اشاره کرد:

الف- از زمان استقلال پاکستان، این کشور همواره با چالش های امنیتی مواجه بوده است که عمدتاً این چالش ها با نام هند گره خورده است. با توجه به اینکه افزایش متحدان در عرصه روابط بین الملل می تواند به صورت بالقوه باعث افزایش وزن و جایگاه کشورها شود، لذا پاکستان با توجه به این مسئله و هم چنین ضمن درنظرگرفتن پیشینه روابط تاریخی، فرهنگی و مذهبی با ترکیه، تمایل به گسترش روابط با این کشور دارد. در حقیقت، با توجه به اینکه هند طی سال های اخیر نفوذ خود را در افغانستان گسترش داده است و روابطش با ج.ا.ایران را نیز وسعت داده و اخیراً نیز در قالب همکاری کابل-دهلی-تهران در بندر چابهار، خواهان حضور بیشتر در منطقه است، لذا مقامات اسلام آباد تلاش می نمایند تا روابط خود را با سایر کشورهای دوست از جمله ترکیه عمق بیشتری دهند. در طرف دیگر، ترکیه که دورنمای پیوستن به اتحادیه اروپا را چندان مطلوب نمی بیند، می خواهد نفوذ بیشتری در جهان اسلام داشته باشد. در این قالب، ترکیه تلاش کرده است ضمن معرفی خود به عنوان یک الگوی موفق به جهان اسلام، با استفاده از روابط دوستانه اش با پاکستان، دامنه حضور و نفوذ خود را به منطقه جنوب آسیا و شبه قاره هند نیز گسترش دهد.

ب- پاکستان به این واقعیت واقف است که ترکیه به عنوان عضو ناتو، دارای ارتشی قوی است و یک قدرت منطقه ای در غرب آسیا محسوب می شود، لذا توسعه روابط با انقره برای اسلام آباد موضوعی مهم تلقی می شود. در طرف دیگر، انقره به این موضوع توجه دارد که پاکستان به عنوان تنها کشور مسلمانِ دارای سلاح هسته ای است، لذا برخورداری از حمایت چنین متحدی برای ترکیه نیز ارزشمند تلقی می شود. در همین قالب، ترکیه حامی عضویت پاکستان در گروه تأمین کنندگان هسته ای است.

ج- پاکستان همواره از سیاست ترکیه در قبال قبرس حمایت نموده است. در مقابل، ترکیه از موضع پاکستان در خصوص بحران کشمیر حمایت کرده است. انقره، جامو و کشمیر را به عنوان بخشی از پاکستان شناسایی کرده است. مولود چاوش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه صراحتاً اعلام کرد که ما در خصوص مسئله کشمیر در کنار پاکستان ایستاده ایم.

د- متغیر دیگری که در گسترش روابط سیاسی و امنیتی پاکستان و ترکیه وجود دارد، آمریکا است. از یک طرف، با توجه به اینکه اسلام آباد و انقره از زمان جنگ سرد در بلوک غرب به رهبری آمریکا قرار داشتند و همواره از حمایت مالی و نظامی واشنگتن برخوردار بوده اند، شاهد همکاری میان آنها بوده و هستیم. اما از طرف دیگر، با توجه به اینکه آمریکا در زمان ترامپ، اقدام به اتخاذ سیاست فشار به اسلام آباد در زمینه همکاری علیه تروریسم نمود و حتی ارسال کمک ها به پاکستان را تعلیق کرد و در مقاطعی نیز اقدام به تحریم ترکیه نمود، اسلام آباد و انقره توسعه روابط با یکدیگر را با هدف خالی نبودن دستشان در قبال این گونه اقدامات ترامپ دنبال می کنند. در این چارچوب، اردوغان اتهامات ترامپ علیه پاکستان را محکوم نمود. یا اینکه ترکیه (همراه با عربستان سعودی و چین) در فبروری سال ۲۰۱۸ با اقدام آمریکا (و بریتانیا) جهت قراردادن نام پاکستان در لیست کشورهایی که قادر به مقابله با تأمین مالی تروریست ها نیستند، مخالفت نمود. در عوض، پاکستانی ها نیز در زمان تحریم های یک جانبه ایالات متحده علیه دو وزیر ترکیه در آگوست ۲۰۱۸ به دلیل بازداشت کشیش آمریکایی، با هدف کمک به انقره اقدام به خرید لیره ترکیه در سراسر کشور نمودند.

ه- از سال ۲۰۰۱ تا سال ۲۰۱۸، حدود ۱ هزار و ۴۴۹ پرسنل نظامی پاکستان در ترکیه آموزش دیده اند. ۱۲۵ نفر از پرسنل نظامی ترکیه نیز در کالج های نظامی پاکستان و آکادمی ملی دفاع پاکستان برنامه های آموزشی دریافت کردند.هم چنین ترکیه در حال حاضر یک فروشنده عمده تسلیحات به پاکستان است و پیوسته از پاکستان سلاح و قطعات جزئی مربوط به صنایع هوایی خریداری کرده است. در می سال ۲۰۱۸، پاکستان و ترکیه بزرگترین قرارداد دفاعی خود را در تاریخ روابط دو کشور امضاء کردند. طبق این قرارداد، پاکستان ۳۰ فروند هلی کوپتر ساخته شده در ترکیه به ارزش ۵/۱ میلیارد دالر را خریداری خواهد نمود.

۴- فاکتور اقتصادی: پاکستان در حالی به سرمایه گذاری مستقیم خارجی و نوسازی زیرساخت های کشور نیاز دارد که می داند ترکیه در میان بیست اقتصاد برتر جهان قرار دارد. ترکیه نیز در آرزوی کسب بازارهای خارجی از جمله بازارهای منطقه است. هر دو کشور جهت دستیابی به توافقنامه تجارت تلاش دارند. حجم تجارت فعلی بین دو کشور ۷۰۰ میلیون دالر است که به گفته سفیر ترکیه در پاکستان، می تواند تا ۱۰ میلیارد دالر نیز افزایش یابد.
خلاصه این که فاصله جغرافیایی ۳ هزار کیلومتری، مانع از برقراری روابط دوستانه میان ترکیه و پاکستان نشده است. علی رغم اینکه ترکیه و پاکستان بعد از جنگ سرد، همکاری استراتژیک منطقه ای (به جز جنگ افغانستان در سال ۲۰۰۱) نداشته اند و قرارداد تجارت آزاد نیز میان آن ها وجود ندارد، اما این دو کشور مسلمان بخصوص طی سال های اخیر اقدام به گسترش روابط سیاسی-امنیتی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی نموده اند تا بتوانند مناسبات خود را به سطح روابط استراتژیک ارتقاء دهند.

دکتر عبدالطیف نظری